Van nature uitgerust met klimijzers

Spechten zijn kleine tot middelgrote boomvogels, die bijzonder zijn uitgerust om klimmend in bomen voedsel te zoeken en in zelf uitgehakte boomholtes te nestelen. Voor het klimmen beschikken ze over sterke korte poten, krachtige voeten en 4 tenen (2 voorwaarts en 2 achterwaarts gericht) met scherpe nagels. Ze hebben stijve staartpennen (behalve de Draaihals), die als steun dienen bij het klimmen op verticale stammen.

Bron: Natuurmonumenten

Voorzieningen tegen hersenbeschadiging

Kenmerkend voor spechten is het gedrag om in hout te hakken om zowel hun voedsel te bereiken als wel voor communicatie. Een specht beukt duizenden keren achtereen met zijn snavel tegen massief hout met snelheden tot 25 km per uur.

Daarvoor beschikken spechten over dikke sterke nekspieren en wordt de onderste snavelhelft iets uitgeschoven om als beitel te dienen. Dat beitelen betekent een aanzienlijke belasting van kop en hersenen. Om schade te beperken bevat de schedel weinig hersenvocht.

De snavel van dik sponsachtig bot en het sterk vergrote tongbeen fungeren als schokdemper. Daarna wordt de kracht verder opgevangen door de sterk verdikte eerste rib en verder geleid naar het eveneens extra dikke staartbeen met de stijve staartpennen die tegen het hout drukken. De middelste staartpennen vertonen dan ook forse slijtsporen.

In de rechte krachtige beitelvormige snavel zit een zeer lange elastische kleverige tong, die opgerold ligt in de dikke schedel. De tong is vastgehecht in het rechterneusgat en splitst daarna in tweeën en gaat onderhuids over de schedel heen naar beide zijden van de nek. Daarna komen de twee delen weer bijeen en komt de tong omhoog onder in de onderkaak en zo in de bek.

Rood is een belangrijk kenmerk voor herkenning van soort, geslacht en jong of volwassen

De meeste mannen hebben rood op hun kop. Vrouwen en jongen bij de ene soort wel en bij de andere niet. Sommige soorten hebben ook een rode anaalstreek.

Hakken voor voedsel en communicatie

Spechten, behalve de Zwarte, hebben een opvallende en kenmerkende diepe golvende vlucht. Dat golven is het gevolg van een paar stijgende vleugelslagen, dan de vleugels sluiten tegen het lichaam en daardoor een stukje dalen en vervolgens weer een paar flappende vleugelslagen.

Groene specht

Van beneden naar boven en van boven naar beneden

Ze lopen spiraalsgewijs schokkend tegen boomstammen en takken naar boven. Ook naar beneden, niet ondersteboven, maar rechtstandig. Het voedsel bestaat onder meer uit in hout levende insecten, mieren, hun eieren en larven. Die worden met de lange kleverige tong met hoornig uiteinde met weerhaak uit de in het hout gehakte gangen gehaald. Maar ze eten ook kevers, vliegende insecten, boomzaden en vruchten. Spechten kloppen op het hout om te speuren naar inwendige holtes, waar larven inzitten, maar dat heeft niets te maken met het roffelen.

Roffelen en lachen

Bij de meeste soorten fungeert het mechanisch roffelen met de snavel op hout om territoria af te bakenen en partners te lokken. Het roffelen gebeurt vaak op vaste plekken en bij voorkeur op dode, droge takstompen, die een mooie resonantie geven en het geluid versterken. Sommige spechten maken het helemaal bont door op goten, palen, alu-masten en regenpijpen te roffelen, wat natuurlijk fantastisch klinkt maar wel lekkage kan veroorzaken. Beide geslachten roffelen, soms afwisselend waardoor er een duet ontstaat. De roffelgeluiden verschillen sterk per spechtensoort van helder tot dof en van langzaam tot snel. Behalve door het roffelen laten spechten zich ook horen door heldere kek- en luide galmende lachgeluiden. Spechten laten zich moeilijk zien. Bij benadering verstoppen ze zich snel achter de stam.

De houthakkers en holenbouwers van het bos

Beide geslachten hakken ieder jaar nieuwe nestholten maar ook slaapholten in hout. Bij het nesthol wordt de onderkant van het vlieggat mooi glad afgewerkt. Normaal duurt dat een week maar in een kil voorjaar kan dat wel uitlopen tot 4 weken, waarbij hij het meeste hakwerk verricht en zij vooral de spaanders opruimt. De Grote Bonte en de Zwarte hakken in hardhout, de Groene, Middelste en Kleine alleen in zacht of vermolmd hout. Spechten weten waar zwakke plekken van houtrot door schimmelaantasting zitten en waar ze dus relatief gemakkelijk een gat kunnen hakken, hoewel daar voor mensen aan de stam niets van te zien is. Spechten maken vaak meerdere beginnetjes van holen, die vaak door houtrot worden aangetast.

De nestholten zijn onbekleed. De eieren zijn glad, wit en rond. De jongen hebben een harde ruwe plek op de achterzijde van de hiel en bewegen zich op de hele tarsus door de nestholte. De jongen worden hoofdzakelijk gevoerd met opgebraakt voedsel en verraden vaak de nestplaats door harde bedelgeluiden. Meestal 1 legsel, bij verlies vervolglegsel. Bij hevige regenval kunnen jongen verdrinken door instromend water. De oude nestholten zijn van groot belang voor andere holbewoners, die zelf geen nesthol kunnen hakken. Zoals draaihalzen, die zelf geen holen hakken. Alleen de draaihals trekt weg naar Afrika. De andere spechten zijn standvogel en zwerven in de winter in of rond het territorium.

Specht, indicator voor natuurlijk beheer

De meeste soorten in Nederland zijn broed- en standvogel van vooral oudere bossen. In de winter zwerven ze rond in de buurt van het broedgebied, jongen zwerven meestal wat verder.

Bij elk bostype hoort een andere spechtsoort. De Grote Bonte Specht komt in Nederland in alle typen bos voor en is ook de meest algemene soort. De minder algemene Kleine Bonte Specht, Groene Specht en Zwarte Specht komen alleen in bepaalde bostypes voor.

Nieuwkomer de Middelste Bonte Specht neemt snel als broedvogel toe vanuit het zuidoosten. Hij profiteert van het warmer wordend klimaat en het ouder worden van onze bossen, want hij moet het hebben van krakende oude en dode bomen. De aanwezigheid van spechten is een indicator voor natuurlijk beheer van oudere bossen.