Meer diversiteit op de akker én in het winkelschap

demeter magazine krant van de aarde

Ontwikkeling van zaadvaste rassen vraagt om
nieuwe economische verhoudingen

Meer diversiteit op de akker
én in het winkelschap

demeter magazine krant van de aarde

Westlandse Boerenkool, Oldamster Paardeboon, Noord-Hollandse Bruine … eeuwenlang oogstten boeren en tuinders hun eigen zaden, zodat iedere regio eigen rassen ontwikkelde. Sinds hybride rassen hun intrede deden, is veel diversiteit verloren gegaan. René Groenen van De Groenen Hof in Esbeek teelt zaadvaste rassen: “Mijn ideaal is dat telers hun eigen zaad winnen en door-ontwikkelen. Zo ontstaan groentes met meer eigenheid en een betere voedingskwaliteit.”

Tekst: Gineke de Graaf (De Groenen Hof/Bingenheimer Saatgut) en Ellen Winkel (tekstadvies) / Foto’s: Bingenheimer Saatgut. Artikel is eerder verschenen in Ekoland december 2015

Hoopjes koolrabiís liggen in lange rijen op het erf van De Groenen Hof, een tuinbouwbedrijf dat is gespecialiseerd in het vermeerderen en veredelen van groentezaden. Er liggen steeds 16 stuks bij elkaar, gesorteerd van groot naar klein, met ernaast een aantal bladeren uitgespreid. Tuinder René Groenen vergelijkt en beoordeelt de opbrengst en de uiterlijke kenmerken van zeven verschillende koolrabi-rassen. Dat doet hij samen met onderzoeker Edwin Nuijten van het Louis Bolkinstituut, een kennisinstelling gericht op duurzaamheid.

Divers en Dichtbij

Deze rassenvergelijking is onderdeel van 'Divers en Dichtbij - proeftuinen voor zaadvaste rassen'. Dit driejarige project is in 2014 gestart op initiatief van Estafette Odin (de biologische groothandel Odin met 18 Estafette-winkels) in samenwerking met het Louis Bolk Instituut. Doel is het vinden van geschikte, smaakvolle zaadvaste rassen die voor zowel telers als consumenten aantrekkelijk zijn. Naast de Groenen Hof (fijne groenten op zandgrond) doen nog twee biodynamische bedrijven mee: GAOS in Swifterbant (grove groenten op kleigrond) en Maatschap Dames en Heren Vos in Kraggenburg (tarwerassen). Merle Koomans van Estafette Odin vertelt: ìWij nodigen onze klanten uit bij groente-proeverijen en excursies. De lekkerste rassen gaan wij standaard opnemen in ons assortiment, zoals bijvoorbeeld de rode biet Robuschka. Bij de tarwe zit er nog een extra schakel tussen: om er brood van te bakken werken we samen met biologische bakkerij Van de Westen. De hele keten van teler tot consument is erbij betrokken om goede rassen te selecteren die lekkere broden opleveren. We noemen dit de Odin Graancirkel. Klanten kunnen al in het voorjaar een brood bestellen dat in het najaar gebakken zal worden. Via onder andere facebook kunnen ze de groei van het graan volgen.

Passie voor zaadvast

Dat hybride rassen voordelen bieden op het vlak van uniformiteit en opbrengst is duidelijk. Waarom dan die interesse voor zaadvaste rassen? René Groenen: "Eeuwenlang hebben boeren en tuinders hun eigen zaden geoogst. Zo ontstond per regio een grote diversiteit aan rassen. Sinds de jaren 50 van de vorige eeuw ontwikkelden gespecialiseerde veredelingsbedrijven de nieuwe hybride rassen. Als je naar een beperkt aantal eigenschappen kijkt, zijn er zeker voordelen. Maar een groot nadeel is dat een teler de dure zaden ieder jaar opnieuw moet kopen. Zelf zaad winnen van een hybride gewas levert in een volgende teelt een onvoorspelbaar gewas op; ongeschikt voor landbouw. De boer is nu dus heel afhankelijk geworden. Eerst waren er in Nederland nog tientallen familie-veredelingsbedrijven, maar de macht over het zaad is nu geconcentreerd bij een handjevol internationaal opererende megaconcerns. Dat betekent ook een enorme teruggang in het aantal rassen dat gebruikt wordt."

Zaadvaste rassen zijn voor veredelingsbedrijven niet interessant, omdat een verdienmodel ontbreekt: boeren hoeven de zaden immers niet ieder jaar opnieuw te kopen. René: "Daarom loopt de ontwikkeling van nieuwe zaadvaste rassen 60 jaar achter op die van hybride rassen. Dat is doodzonde, zeker voor de biologische en biodynamische teelt. De gekunstelde manier waarop een hybride ras tot stand komt - het kruisen van inteeltlijnen - stuit mij tegen de borst: het doet geen recht aan de integriteit van de plant. Een duurzame lijn van verleden naar toekomst ontbreekt."

Bovendien, legt hij uit, ligt de focus van F1-hybriden altijd op raskenmerken als opbrengst en uniformiteit, wat ten koste gaat van eigenschappen als smaak, voedingskwaliteit en aanpassingsvermogen aan specifieke omstandigheden. "Koolrabiís uit hetzelfde zaad zijn op het ene bedrijf anders dan op het andere. Laat je zaadvaste koolrabiís in het zaad schieten, dan draagt dit zaad het karakter van het bedrijf en de omgeving. Als je daar enkele jaren mee doorgaat, kun je in een paar generaties planten ontwikkelen met een grote 'eigenheid' - en dat bedrijfseigen karakter gaat samen met voedingskwaliteit. Als je die koolrabi eet, heeft die je echt iets te zeggen. Uit onze rasvergelijking is de Superschmelz, een oud zaadvast ras, tevoorschijn gekomen als een veelbelovende kandidaat met een heerlijke smaak."

Divers en Dichtbij

Kultursaat en Bingenheimer Saatgut

Een mooi resultaat dat de Groenen Hof heeft bereikt, in samenwerking met de Duitse vereniging Kultursaat, is de ontwikkeling van een vroeg rijpende gele zaai-ui met een goede bewaarkwaliteit. Hun ëkandidaat-uií is in 2014 erkend door het Duitse ëBundessortenamtí en het nieuwe ras heet Prometa.

Kultursaat is een samenwerkingsverband van biodynamische groenteveredelaars en is nauw verbonden en tegelijk ontstaan met handelsbedrijf Bingenheimer Saatgut, dat uitsluitend zaden van zaadvaste groenterassen in- en verkoopt.

Het nieuwe uienras Prometa staat geregistreerd op naam van Kultursaat, en dus niet op naam van RenÈ Groenen. Hij legt uit: ìWij zien zaadgoed als cultureel erfgoed, een gemeenschapsgoed. Vanuit die visie kan aan een ras of een eigenschap geen privÈ-bezit worden toegekend. We zien bewust af van kwekersrecht, wat aansluit bij het ëopen-sourceí concept. Wij hebben voor de ontwikkeling van Prometa een vergoeding gekregen van Kultursaat. Kultursaat werft schenkgeld om dit mogelijk te maken.

Deze manier van werken vloeit voort uit een bredere visie op economische verhoudingen en eigendomsvormen, die ook tot uiting komt in de eigendomsstructuur van Bingenheimer Saatgut.

De niet-verhandelbare aandelen van het bedrijf zijn in handen van de aangesloten telers en van sympathisanten die de zich inhoudelijk verbinden met de doelstelling. Samen willen zij bijdragen aan de ontwikkeling van sociale vormen van economie. René: "Wij vinden partnerschap belangrijk, waarbij we begrip hebben voor elkaar en open zijn naar elkaar toe. We zoeken daarbij naar bijpassende overleg- en betalingsvormen ñ dat is best bijzonder als het om zakelijke relaties gaat."

Smaakmarkt Brabant

Vergelijkbaar met ‘Divers en Dichtbij’ werken sinds vijf jaar zo’n acht Noord-Brabantse telers samen in het project ‘Smaakmarkt Brabant’. Ze telen jaarlijks diverse rassen en wisselen met elkaar uit welke het best bevallen op het land en welke het lekkerste zijn. In 2015 vergeleken ze aardappel-, herfstprei-, en spruitenrassen en dit jaar tuinboon, koolrabi en pastinaak. Edwin Nuijten biedt vanuit het Louis Bolkinstituut begeleiding en ondersteunt door data-verwerking.

Wouter van Mil van Tuinderij Croy: “In ons bedrijf verkopen we de groenten direct aan de consument. Dan is een goede smaak van groenten extra belangrijk. Een smaaktest met pompoen vorig jaar heeft veel klanten de ogen geopend. Een nootachtige, rijke smaak naast een waterig stukje oranje snot. Dan voel je de potentie van dit project!”

Wat zijn zaadvaste rassen en waar zijn ze te koop?

Wanneer je het zaad van een zaadvast ras oogst en opnieuw uitzaait, krijg je dochterplanten met ongeveer dezelfde eigenschappen als de ouders. Maar oogst je zaad van een hybride ras en zaai je dat opnieuw uit, dan krijg je allemaal verschillende planten. Een hybride ras is namelijk een kruising van twee verschillende, ingeteelde ouderlijnen.

Meer over het verschil tussen zaadvaste rassen en hybriden is onder andere te vinden via
www.degroenenhof.nl

Via www.mijnbiotuin.nl en via diverse natuurvoedingswinkels zijn zaadvaste, biologische zaden te koop van Bingenheimer Saatgut en van enkele andere zaadhuizen, zoals Semailles en De Bolster.

Kultursaat en Bingenheimer Saatgut

Kultursaat is een vereniging van een 25-tal tuinders-veredelaars in Duitsland en Nederland. De veredelaars ontwikkelen nieuwe zaadvaste rassen voor de bio(dynamische) teelt en houden oude, waardevolle rassen in stand. Deze rassen zijn vrij van kwekersrechten. De vereniging doet onderzoek naar nieuwe veredelingsmethoden op biodynamische grondslag en naar voedingskwaliteit. Bingemheimer Saatgut staat in voor de in- en verkoop van biologisch(-dynamisch) geteelde zaden. Het bedrijf richt zich op associatieve samenwerking (dus niet op private winst). De prijzen voor de zaden worden in samenspraak met de vermeerderaars bepaald. Bingenheimer Saatgut schenkt ook jaarlijks een vrijwillige ontwikkelingsbijdrage aan Kultursaat e.V.

www.kultursaat.org

www.bingenheimersaatgut.de

Estafette Odin

Estafette Odin BV is een ketenorganisatie voor biologisch-dynamische en biologische voeding. De biologische speciaalzaken Estafette, de Odin Groothandel en de Odin Imkerij maken onderdeel uit van het bedrijf. Eigendom is in handen van een voedselcoöperatie met inmiddels al ruim 3000 leden – consumenten, Estafette Odin-medewerkers en leveranciers – die zich samen sterk maken voor vitale voeding afkomstig uit een vruchtbare bodem en eerlijke handel.