Expeditie Noorwegen

Expeditie Noorwegen, mee met de orka’s op haringjacht

Mee met de orka’s op haringjacht

Expeditie Noorwegen, mee met de orka’s op haringjacht

Orka’s moeten steeds noordelijker reizen om een lekker haringhapje te kunnen vangen in de wintermaanden. En Melvin Redeker en zijn vrouw Fiona van Doorn reizen dit jaar met ze mee. Op eerdere expedities brachten ze het onderwaterleven van de orka in de Noordzee met succes in beeld, nu hopen ze de haringjacht van dit zoogdier te kunnen vereeuwigen. Waarmee ze tevens heel veel informatie binnenhalen voor wetenschappers over de stand van de zaken in de zo bedreigde ocaan.

Tekst: Sjors Beukeboom en Fiona van Doorn | Beeld: Melvin Redeker

Expeditie Noorwegen, mee met de orka’s op haringjacht

Een zwarte rugvin glijdt door het water, gevolgd door nog eentje. Op de boot klinken enthousiaste kreten. Even verderop in het water lijkt de snorkelaar maar nietig in vergelijking met die enorme rugvin.

Het is avonturier Melvin Redeker, die in zee oog in oog ligt met twee orka’s. Tenminste, dat denken ze vanaf de boot. In werkelijkheid opent er zich een hele nieuwe wereld onderwater. Zeker twintig orka’s trekken onder hem door.

Met hun eigen expeditieboot trekken Melvin Redeker en zijn vrouw Fiona van Doorn vierhonderd kilometer boven de poolcirkel om op zoek te gaan naar orka’s en walvissen. Afgelopen winter waren de twee ook al in het koude noorden. Iedere winter komen langs de kust van arctisch Noorwegen grote groepen orka’s samen. Ze volgen de roep van het voedsel. Grote scholen haring zoeken dit gebied op om te overwinteren, voordat ze in het voorjaar meer naar het zuiden trekken naar de paaigronden.

Het tweetal stuitte echter op één probleem. “Er was geen haring te bekennen”, zegt Redeker, die daardoor de haringjacht van de walvissen niet in beeld kon brengen. “We hebben wel wat groepjes orka’s kunnen vinden, maar die waren dolende.” Het lijkt erop dat het hele systeem aan het veranderen is en dat roept vragen op, niet alleen bij Redeker.

“We hebben lokale wetenschappers gesproken, maar niemand weet wat de reden is. Komt het door opwarming van de zee door klimaatverandering?

Wordt het water minder zout door het smelten van de poolkappen? Of is de haring simpelweg op zoek naar een nieuw stekkie?”

Mysteries

“Ik ga dat antwoord ook niet geven”, zo stelt Redeker realistisch. Het is één van de mysteries in onze oceanen. Zeventig procent van de aarde is zee. Daarvan is negentig procent nog niet goed in kaart gebracht, min of meer onontdekt. Daar willen Redeker en Van Doorn verandering in brengen. “We weten meer van de maan dan van onze oceanen. Er is te weinig wetenschappelijke kennis over onze oceanen en dat is bij Nederlanders niet anders” , aldus Redeker. “Met onze expedities willen we de onderwaterwereld naar de mensen brengen. Een gezonde zee is belangrijk, niet alleen voor onze planeet, maar ook voor onze maatschappij.”

Langs de Noorse kust zijn al meer dan negenhonderd verschillende orka’s geïdentificeerd. Iedere orka heeft een iets anders gevormde rugvin en daarachter een witte vlek. Foto’s van de rugvin en deze zadelvlek gelden als een vingerafdruk. Iedere orka is daardoor te herkennen. Waar deze orka’s het andere deel van het jaar zijn, is onbekend en ook weten we niet waaruit hun voedsel dan bestaat.

Extra ogen

Redeker en Van Doorn willen hun steentje bijdragen aan de wetenschap, als ‘citizen scientists’. Je zou ze kunnen zien als een extra paar ogen voor de orka-wetenschappers, die in hun eentje niet het hele gebied kunnen beslaan waar de orka’s op haringjacht gaan. “We delen onze foto’s, die worden gebruikt voor onderzoek naar de populatiegrootte en het verspreidingsgebied”, legt Redeker uit. Ook maken ze met hun hydrofoon geluidsopnames van de orka’s, die worden gebruikt voor onderzoek.

De zoektocht naar haring wordt een uitdaging. Om een grotere kans op succes te hebben gaat de avonturier dit keer nog noordelijker dan afgelopen winter. “Het is een ‘educated guess’, een beredeneerd vermoeden dat de haring zich deze winter wat noordelijker zal ophouden. Niemand kan ons verzekeren dat de haring er ook echt zal zitten.”

Met zijn expeditieboot heeft Redeker een grote actieradius, het zou zomaar kunnen gebeuren dat ze dagenlang de zee af speuren zonder ook maar één groep orka’s te kunnen ontdekken.

Bijzonder schouwspel

Natuurlijk hoopt Redeker de haring dit keer wel te vinden. Dan zullen ze met snorkels en camera’s voorzichtig het water in glippen om de haringjacht vast te leggen. Een bijzonder schouwspel ontvouwt zich. De oudste orka’s duiken diep om een grote groep haring van de school af te splitsen en omhoog te drijven, terwijl de jongere dieren meer aan de oppervlakte wachten. Het is echt teamwork: een gecoördineerde strategie, waarbij de orka’s onderling veelvuldig communiceren met piep- en fluitgeluiden.

Daarna slaan ze de haring murw met hun staart. Een vreetfestijn volgt, waarbij de orka’s de bewusteloze haringen één voor één verorberen. In het kielzog van de orka’s volgen de bultruggen, die handig gebruik weten te maken van het werk van hun walviscollega’s. Van de snorkelaars in het water zullen ze zich weinig aantrekken, verwacht Redeker. “Dieren onderwater zijn vaak niet schuw, eerder nieuwsgierig. Maar die orka’s zijn zo druk met hun diner dat ze ons waarschijnlijk geen blik waardig keuren.”

Bang voor de orka’s, die ook wel als killer whales bekend staan, is Redeker niet. “In de Noordzee hebben we ze ook zeehonden zien verscheuren. Maar orka’s zijn heel intelligent, die kunnen met hun echolocatie een haring van een makreel onderscheiden. En wij zijn echt niet interessant voor ze.”

Ervaringen delen

Naast hun bijdrage aan wetenschappelijk onderzoek, delen Redeker en Van Doorn de ervaringen uit hun expedities in lezingen en gastlessen voor basisscholen. “Met mijn expedities plaats ik mezelf op de grens van de natuur. Daar signaleren we problemen, die voor andere mensen onzichtbaar blijven”, aldus Redeker. “Ik wil mensen anders naar de wereld laten kijken.”

Met hun programma In de Noordzee Kids neemt Van Doorn basisschoolkinderen in de les spreekwoordelijk mee op avontuur de Noordzee op. Daar hebben ze ontmoetingen met onder andere speelse zeehonden, dolfijnen en orka’s. Via de voedselketen belanden ze ook bij één van de grote problemen in onze oceanen: plastic soep. De boodschap? Een schone zee begint bij een schoon schoolplein.

De zoektocht naar orka’s en walvissen in de koude en donkere laatste maanden van het jaar in de Noorse zee zal ook een gevecht tegen de elementen worden. De temperatuur in het gebied ligt zo’n vijf graden onder nul, en het sneeuwt en hagelt regelmatig. Afzien dus. Bang voor het koude water, van zo’n drie graden Celsius, is hij niet. Met een goed duikpak en warme onderkleding is hij goed uitgerust.

“Na een uur kom je soms het water uit met het idee ‘het is wel een beetje fris’. Toch bijzonder, want zonder die uitrusting hou je het nog geen vijf minuten uit.” Al krijgt deze ervaren bergbeklimmer soms toch te maken met de limieten van zijn lijf. Vorig jaar lag hij al een tijdje in het water, toen er ineens onverwachts een grote groep grienden opdook. “Ik had zulke koude handen, dat ik niet eens meer kon voelen of ik de sluiter van mijn onderwatercamera had ingedrukt en die knop is wel een paar centimeter groot”, kijkt Redeker terug op de bijzondere ontmoeting. “Maar dit was zo fantastisch, ik kon niet anders dan in het water blijven.”

Redeker wint met Noordzeefoto

De grote zeevogel kijkt je indringend aan. Het portret van de jan-van-gent maakte Redeker op de Shetland eilanden, Schotland. Duizend jan-van-genten nestelen hier op hoge rotswanden die loodrecht uit zee rijzen. Met zijn achtergrond als bergbeklimmer kon Redeker zich liggend op een klifrand installeren. Recht naar beneden kijkend had hij uitzicht op een groepje jan-van-genten. “Ik praatte tegen ze en één van hen keek omhoog, waarbij zijn ronde hoofd met die prachtige blauwe ogen mooi symmetrisch uitkwam tegen zijn witte verenkleed”, kijkt Redeker terug. Jan-van-genten die nestelen langs de Britse Noordzee-kust foerageren ook voor de Nederlandse kust.

Expeditie Noorwegen, mee met de orka’s op haringjacht